Jeszcze kilkanaście lat temu określenie „polskie wino” dla wielu osób brzmiało egzotycznie. Polska kojarzyła się raczej z piwem, miodami pitnymi i mocniejszymi alkoholami niż z winnicami. Tymczasem tradycje uprawy winorośli na ziemiach polskich sięgają średniowiecza, a obecny rozwój branży nie jest początkiem winiarstwa w naszym kraju, lecz jego spektakularnym powrotem po długiej przerwie.

Winorośl rosła w Polsce już w średniowieczu

Rozwój winiarstwa na ziemiach polskich był silnie związany z chrystianizacją. Wino potrzebne było do liturgii, dlatego wiedzę o uprawie winorośli przywozili między innymi zakonnicy przybywający z regionów Europy o starszych tradycjach winiarskich. Winnice powstawały przy klasztorach, miastach i dworach.

Źródła opisujące historię polskiego winiarstwa wskazują między innymi na uprawy w okolicach Krakowa, Sandomierza, Zawichostu, Płocka czy Torunia. Korzystano również z dolin rzecznych, gdzie lokalne warunki klimatyczne były korzystniejsze. Wisła nie była więc wyłącznie szlakiem transportowym – jej otoczenie tworzyło miejsca sprzyjające uprawie winorośli.

Dlaczego dawne polskie winnice zaczęły znikać?

Na osłabienie winiarstwa złożyło się kilka zjawisk. Ochłodzenie klimatu utrudniło dojrzewanie winogron, a rozwój handlu pozwalał coraz łatwiej sprowadzać wino z regionów o bardziej sprzyjających warunkach. Popularnością cieszyły się między innymi trunki węgierskie.

Do tego dochodziły wojny i zmiany gospodarcze. W efekcie rodzima produkcja stopniowo traciła znaczenie, choć tradycje winiarskie w niektórych regionach – przede wszystkim w okolicach Zielonej Góry – przetrwały znacznie dłużej.

XXI wiek przyniósł prawdziwy przełom

Skalę współczesnej zmiany najlepiej pokazują liczby. W roku winiarskim 2009/2010 w oficjalnych danych znajdowało się zaledwie 21 plantatorów gospodarujących na 36,01 ha. W sezonie 2024/2025 było już 659 plantatorów i ponad 991 ha upraw.

Oznacza to, że w ciągu około piętnastu lat liczba zarejestrowanych plantatorów zwiększyła się ponad trzydziestokrotnie, a powierzchnia upraw była blisko 28 razy większa. Jeszcze ciekawiej wygląda produkcja wina: z około 412 hektolitrów w sezonie 2009/2010 wzrosła do prawie 28 tysięcy hektolitrów w roku 2023/2024.

Przepisy również pomogły winiarzom

Rozwój nie wynika wyłącznie z cieplejszego klimatu czy zainteresowania konsumentów. Znaczenie miały też zmiany prawne. W 2008 roku uproszczono część obowiązków akcyzowych dla producentów wyrabiających wino z własnych upraw. Kolejne zmiany w 2011 roku ograniczyły część barier administracyjnych dla niewielkich gospodarstw.

Wstąpienie Polski do Unii Europejskiej i stopniowe dostosowanie przepisów stworzyły warunki, w których niewielka rodzinna winnica mogła działać jako rzeczywisty producent, a nie wyłącznie hobby właściciela.

Lubelszczyzna stała się jednym z ważnych regionów

Współczesna mapa winnic nie ogranicza się już do Ziemi Lubuskiej czy Podkarpacia. We wrześniu 2025 roku KOWR wykazywał w województwie lubelskim ponad 120 ha upraw winorośli. Większy areał miały między innymi województwa lubuskie, małopolskie i dolnośląskie.

Region Kazimierza Dolnego ma przy tym szczególny charakter. Dolina Wisły, wzgórza, lessowe gleby i urozmaicona rzeźba terenu tworzą lokalny krajobraz, w którym winnica nie wydaje się dziś elementem importowanym z południa Europy.

Ekologiczne winiarstwo dokłada kolejny poziom wymagań

Nie każda polska winnica jest winnicą ekologiczną. To ważne rozróżnienie. Aby można było sprzedawać polskie wina ekologiczne jako certyfikowany produkt ekologiczny, gospodarstwo i produkcja muszą podlegać określonemu systemowi kontroli.

Na etykiecie certyfikowanej żywności ekologicznej pojawia się charakterystyczny unijny zielony liść oraz kod jednostki certyfikującej w formacie PL-EKO-xx. Nie jest to więc dowolne określenie marketingowe, które producent może umieścić na butelce według własnego uznania.

Przykładem takiego gospodarstwa jest Winnica Esterka w okolicach Kazimierza Dolnego, działająca od ponad 20 lat i posiadająca certyfikat produkcji ekologicznej PL-EKO-07.

Polskie wino przestało być ciekawostką

Jeszcze na początku XXI wieku polskie winnice były niewielką niszą. Dziś oficjalny areał przekroczył tysiąc hektarów, winnice działają praktycznie we wszystkich regionach kraju, a obok tradycyjnej produkcji rozwija się enoturystyka oraz certyfikowane rolnictwo ekologiczne.

Co ciekawe, można uznać, że historia zatoczyła koło. Setki lat temu winnice powstawały na wzgórzach w pobliżu Wisły i ośrodków Małopolski. Dzisiaj właśnie w takich miejscach ponownie sadzi się winorośl, choć zamiast średniowiecznych metod uprawy wykorzystuje się współczesną wiedzę, kontrolę produkcji i system certyfikacji. Polski renesans winiarski jest więc jednocześnie bardzo nowym zjawiskiem i powrotem do tradycji liczącej wiele stuleci.